Manastir Studenica

Studenica i Hilandar predstavljaju svojevrsno zaokruženje vladarskog dela Nemanjinog, njegov ktitorski vrhunac i hrišćansko savršenstvo. Nemanjinom ktitorskom podvigu pridružuje se delatnost njegovih sinova - Velikog kneza Vukana i Velikog kneza Stefana, ali svakako najveća uloga u dovršavanju manastira i uređenju monaškog života u njoj pripada Rastku, Savi među monasima. Arhitektura, skulptura i živopis studeničkog katilikona ispoljavaju se kao promišljeno ustrojeni znaci kojima se beleži misterija spasenja po Novom Zavetu.

Položaj

Studenički manastir je sagrađen oko 1190.g. nedaleko od živopisne Ibarske klisure, 11 kilometara od naselja Ušće na Ibarskoj magistrali. Odatle vijuga put kroz prelepe planinske predele, bogate crnogoričnim šumama i cvetnim livadama, uzvodno uz brzu i i bistru rečicu Studenicu, koja se kod Ušća uliva u Ibar. Manastir leži na mestu punom mirisnih borovih šuma, između planine Radočela (1643m) i Čemerna (1348m), koje se sastaju spuštajući se ka reci Studenici. Blistav belinom mermernih fasada Bogorodičine crkve, sa purpurnim akcentima sa kupola, okružen prstenastim zidom i konacima, manastir sa svojom okolinom čini jedinstvenu i harmoničnu celinu neprolazne i uzbudljive lepote.

Bogorodičina crkva

Centralno mesto u studeničkom manastirskom kompleksu zauzima monumentalna Bogorodičina crkva. Ona je sagrađena u poslednje dve decenije 12. veka, dok je spoljna priprata naknadno dozidana. Spoljni izgled crkve je izgrađen u duhu romanike, dok su arhitektonski oblici građevine vizantijski. Ovaj srećan spoj dva shvatanja arhitekture doveo je do rađanja novog, specifičnog stila koji nazivamo Raškom školom. Stojeći na čelu zdanja ovog pravca u arhitekturi, Bogorodičina crkva se ujedno smatra i najsavršenijim njegovim ostvarenjem. Po svom obliku Bogorodičina crkva je jednobrodna bazilika sa kubetom, produžena na zadnjoj strani sa pripratom, a na istočnoj tročlanim oltarskim prostorom. U četvrtoj deceniji 13. veka ovome jezgru dodata je prostrana spoljna priprata sa dve bočne kapele i zanimljivim krstastim svodom. Crkva je sa spoljne strane ozidana, u debljini od oko pola metra, blokovima belog radočelskog mermera, koji ni do danas nije izgubio svoju prvobitnu lepotu.U prstenu tambura kubeta nalazi se natpis, sada već oštećen, koji glasi "... Ovaj presveti hram prečiste vladičice naše Bogorodice sazdan bi veleslavnim županom i prijateljem cara grčkog Aleksija Stefanom Nemanjom koji je primio anđeoski obraz kao Simeon monah... velikog kneza Vukana godine 1208-9 indikta 12. I mene, koji je ovde radio pomenite Savu grešnog..." Do otkrivanja ovog natpisa (1951.g.) verovalo se da je prvobitno slikarstvo hrama nastalo još u Nemanjino doba, krajem 12. veka. No, iako je stari živopis slikan na tri različite pozadine, zlatnom, žutom i plavom, što je najviše zbunjivalo istraživače ipak su sve freske u Bogorodičinoj crkvi iz 1208/9. godine. Prvobitni studenički živopis je sačuvan u oltaru, zatim u potkupolnom prostoru, na zapadnom zidu i u donjim delovima naosa. Centralno mesto u oltarskom prostoru zauzima Bogorodica sa anđelima koji joj se klanjaju. Starom slikarstvu pripadaju još i kompozicije Blagovesti i Sretenje na zidanom delu oltarske pregrade. Monumentalna i potresna kompozicija Hristovo raspeće zauzima središni deo zapadnog zida. Na zvučnoj tamnoplavoj podlozi, toplookerne figure Hrista i drugih učesnika uzbudljive religiozne drame, sa naglašenim ljudskom dimenzijama stradanja i bola, ostvaruju harmoniju najvećih dela evropske umetnosti 13. veka.

Stojeći na početku 13.veka, sa karakteristikama koje ga odvajaju od starog stila epohe Komnina, vladajućeg u 12. veku, studeničko slikarstvo svojom jednostavnošću, mirnoćom i monumentalnošću postavlja temelj razvoju srpskog zidnog slikarstva 13. veka kao rodonačelnik stila koji se naziva "studenički". Pojava srpskih natpisa na studeničkim freskama, iz vremena kada je počinjala srpska književnost, takođe zasnovana u Studenici, još je jedna velika kulturna baština studeničkog manastira.

Kraljeva crkva Severozapadno od Bogorodičine crkve nalazi se crkva Sv. Joakima i Ane, po ktitoru kralju Milutinu nazvana Kraljeva crkva. Na njenoj fasadi, ispod krovnog veca, u kamenu je uklesan natpis: "... U ime Oca i Sina i Svetoga Duha, ja, rob božiji Stefan Uroš, praunuk gospodina Simeona i unuk Prvovenčanog kralja Stefana, sin velikog kralja Uroša i kralj sve srpske i pomorske zemlje, sazidah ovaj hram u ime svetih pravednika i praroditelja Hristovih Joakima i Ane, godine 1314, indikta 12 i priložih tome svetom hramu hrisovulju. I ko ovo promeni da je proklet od Boga i od mene grešnog, Amin. Sazida se hram trudom arhimandrita i protosinđela igumana Jovana...".

Crkva je delo iskusnih majstora. Konstrukcija za koju se stiče utisak da je jednostavna u stvari je dobro razrađen model složenog sklopa. Osnova pripada tipu sažetog upisanog krsta u obliku kvadrata. Slično kao i u Bogorodičinom hramu i ovde se u osnovu upisuje krst sa Raspeća naslikanog u samoj crkvi, proporcionalno uvećan. Ideja krstoobraznosti zdanja naglašena je vešto istaknutim lučnim krovovima, I ova crkva, kao i Bogorodičina, simbolička je slika kosmosa. U kupoli koja je simbol nebeskog prostora boravi nebeski car. Slikari i izgleda veoma obrazovani naručioci programa nastojali su da ukažu na jedinstvo čina zemaljske i nebeske liturgije u službi spasenja sveta i veličanja Svevišnjeg.

Najveću vrednost crkve Sv. Joakima i Ane predstavlja njen izvanredan živopis. Sačuvan u velikoj meri, ujednačen po stilu i estetskoj vrednosti, on pokriva sve zidove od poda do kubeta. Slikarstvo ove crkve je nastalo u drugoj deceniji 14. veka, kao vrhunsko delo Milutinovih majstora koji su oslikavali većinu njegovih zadužbina. Svojim likovnim vrednostima ono je svrstalo ovaj, po dimenzijama skroman, hram među najdragocenije srpske spomenike 14. veka. Veoma ujednačen umetnički nivo čitavog ansambla fresaka, čine da se ovo slikarstvo po svojim težnjama i ostvarenjima uklapa u najveće umetničke domašaje klasicističog stila ranopaleologovske epohe u celoj vizantijskoj kulturnoj sferi.

U drugoj deceniji 14. veka, kada je Kraljeva crkva oslikana, vladalo je jedinstveno shvatanje slikarstva u celom istočnohrišćanskom svetu. Kralj Milutin se opredelio da Bogorodičinim roditeljima posveti svoju zadužbinu u ovom proslavljenom manastiru. Slaveći Sv. Joakima i Anu slavi i veliča i samu Bogorodicu.

Crkva Svetog Nikole

Crkva Svetog Nikole ili Nikoljača, najmanja je i najjednostavnija od tri očuvane crkve u manastirskom krugu. Jednobrodna građevina sa polukružnom olatrskom apsidom na istoku, presvedena je poluobličasto. Naglašena trodelnost njenog liturgijskog prostora postignuta je sredstvima poznatim i dosledno korišćenim u graditeljstvu 11. i 12. veka na području južne obale Jadrana. Nikoljača je građena od lomljenog i pritesanog kamena u krečnom malteru. Vreme njenog nastanka nije posve jasno. Sučeljena su dva mišljenja : da se u njoj služilo za vreme građenja Bogorodičine crkve, i da je nastala u vreme kada i slikarstvo.

Do nedavno je crkva odavala utisak male niske građevine, skoro kapele. ispitivačkim radovima 1968.g. utvrđeno je da je Nikoljača bila zatrpana zemljom u visini od jednog metra. Kada je crkva oslobođena nanosa zemlje, građevina je dobila mnogo u proporcionalnosti. Sem toga, otkriveni su tragovi trema, ostaci fresaka u soklu kao i više srednjevekovnih grobnica.

Crkva je prvobitno bila cela oslikana ali se do danas živopis očuvao samo u fragmentima. Danas je u oltaru sačuvana figura Bogorodica sa dva anđela koji joj se klanjaju. Ispod nje su tri sveta oca, delovi kompozicije Poklonjenje žrtvi. Od stojećih figura najimpresivniji je lik sv. Jovana Preteče. Ulazak u Jerusalim i Mirosnice na Hristovom grobu na zapadnom zidu jedini su ostaci kompozicije Veliki praznici. Pomenutim konzervatorskim radovima u Nikoljači je otkriven živopisni sokl sa veoma zanimljivom ornamentikom vezanih krugova, rozeta, medaljona i grafikona upletenih u lozicu. Ova bogata i bezmalo u celini očuvana ornamentika dopunjuje dosta skromnu postojeću fresko-dekoraciju ove crkve. Veoma je interesantno da se jedan detalj ornamentike sa sokla ističe svojom sličnošću sa knjižnim ukrasom. To je veoma neobična pojava u srpskom monumentalnom slikarstvu, ali ne i u crkvi Svetog Nikole. Ikonopisac je dodao neke detalje koji su svojstveni vezu sa haljina nekih sopoćanskih svetitelja (oko 1256-1268.g.) ali je i tipičan za knjižnu ornamentiku u starim srpskim rukopisima, tako da se može zaključiti da je ikonopisac već na isti način ukrašavao neke rukopise ili ih je samo možda čitao.

Riznica

Studenica je jedan od onih retkih srpskih manastira u kojem se dodanas sačuvao znatan broj starijih umetničkih predmeta, uglavnom bogoslužbenih. Na žalost, među njima je malo onih koji su manstiru poklonili kraljevski ktitori, pozniji vladari i velikodostojnici. Ipak, po svojoj vrednosti, studenički vezovi stoje na prvom mestu, a crkveni predmeti od zlata i srebra mogu se meriti sa predmetima iz naše najbogatije riznice koja se čuva u manastiru Dečani. Sakupljeni među onim što je ostalo i što je posebnim trudom sačuvano predmeti su smešteni u riznicu, a znatan broj je izložen u manastirskom muzeju. Među predmetima od plemenitih metala najdragoceniji je prsten kralja Stefana Prvovenčanog, koji se nalazio u kivotu svetog kralja, na lancu, uvijen u tkaninu, do 1955.g. kada je izvađen i izložen u muzeju. Prsten je zlatan, u filigranu, i vizantijski je rad iz 11.-12. veka. Izvanredno umetničko delo predstavlja i stavroteka iz 1628.g. od pozlaćenog srebra, ukrašena plavim i srebrnim emajlom. Na njoj su reljefne predstave Hristovog vaznesenja, okružene simbolima jevanđelistima, dok su po obodu date scene lova i prikazi studeničkih ktitora Stefana Nemanje i Stefana Prvovenčanog.

Sedamnaestom veku pripada više izloženih predmeta od pozlaćenog srebra, kao ripide, petohlebnica i dve čaše sa scenama iz lova, dok je fino ažurirana gotička kadionica nastala u 16. veku. Od nekada dragocene studeničke biblioteke sačuvan je veoma mali broj rukopisa, i to pre svega jedno četvorojevanđelje iz 15.veka, ukrašeno velikim zaglavljima i prepletenim inicijalima koji su bogato kolorisani. Više izloženih predmeta su na srpskom, turskom, ruskom, rumunskom i nemačkom jeziku, među kojima se ističu bogato ukrašene ruske gramate i rumunske povelje, koje svedoče o razgranatim vezama ovog manastira. Od slikarkih radova ističe se naprsni triptih iz 1750.g. ukrašen sedefnom intarzijom i pozlaćenim filigranskim okovima.

Trpezarija

Važno mesto u okviru manastirskog kompleksa zauzima trpezarija. Nalazi se zapadno od Bogorodičine crkve. Podignuta je u 13.veku, verovatno za vreme arhiepiskopa Save Nemanjića. Nekada je imala sprat, koji je porušen. Tokom zajedničkog obeda okupljenom bratstvu zaduženi monah je čitao poučne tekstove. Bio je običaj da se zidovi oslikavaju freskama sa tematikom prilagođenom nameni prostora. U današnjem enterijeru dominira bela boja, ishod restauratorskog poduhvata.

Arheološka istraživanja su pružila podatke za pouzdanu obnovu mermernih trpeza i sedišta. Interesantan detalj je vezan za ove stolove: naime, po dužini gornje ploče svakog stola uklesan je žleb, kojem je namena da odvede vodu sa stola koji su monasi prali posle svakog obeda. Bratstvo manastira u današnje vreme koristi Savinu trpezariju samo u svečanim prilikama i za obred Badnjaka, starog srpskog običaja vezanog za Božićno slavlje.

Zapadna kapija

Kula nad zapadnom kapijom spada među najznačajnije očuvane objekte u manastirskom kompleksu. Po svom položaju i po verovatnom sklopu odbrambenih postrojenja manastir nije bio tvrđava, ali je ličio na utvrđene gradove. Po pravilu, veliki i značajni manastiri bili su utvrđeni. Trebalo je obezbediti ne samo uredan život manastira već i dobra i dragocenosti koji su se u njima sabirali. Poznato je da su crkve u manastirima postajale mauzoleji njihovih osnivača - vladara i drugih uglednih svetovnih i crkvenih ličnosti. To je bio razlog više za izgradnju njihove pouzdane i trajne zaštite.

U toku konzervatorskih radova 1952-1953. godine otkopan je donji deo kule na zapadnoj strani, pa je ustanovljeno da se ovde prvobitno nalazio glavni ulaz u manastir. Na njegovim bočnim stranama zatečeni su zidovi dveju polukružnih kula. Kula je sagrađena u prvoj polovini 13. veka, o čemu govore njene freske i arhitektura. Sa dobrim razlogom se ove freske pripisuju majstorima koji su slikali živopis u južnom paraklisu Bogorodičine crkve i u kapeli u kuli u Žiči.

U pogledu arhitekture kula ima svoja obeležja. Po upotrebljenom materijalu , načinu zidanja i oblicima teško izvedenih lukova veoma liči na rad majstora koji su zidali Radosavljevu pripratu. Odlika su joj prelomljeni ravni lukovi iznad oba otvora prolaza, čija je visina između četvrtine i petine njihovog raspona. Na zapadnoj fasadi kule, u srednjoj trećini njene visine, ocrtava se elipsasti luk naglašenog čela, sa vidljivim konzolama na koje se oslanja. Gornja trećina kule vidljivo je uža. Krov je verovatno izgledao kao i današnji. Podizanje kule u sklopu manastirskog bedema ima više razloga. Prilagođena potrebama visoke kule osmatračnice, podesna je i za smeštanje zvona. Kao visoki stub pruža dovoljno prostora za formiranje kapele.